Hoe ik gekeken heb naar Sylvana’s film en nagesprek Doctalk met de maker (met intersectionele blik)

Het is een sterk document geworden, de film over Sylvana van Ingeborg Jansen.
Met prachtige ‘in the closet’-scenes die ik niet ga beschrijven of uitschrijven omdat u zelf moet kijken.

1. RACISME
De sterkste scene in de de documentaire over Sylvana Simons – naar mijn mening dan- is een felle discussie tussen Sylvana en een D66-politicus die haar aanspreekt op het gebruik van het woord racisme waar dat volgens hem niet op zijn plek is (de Sinterklaasdiscussie) en waarop zij hem uitlegt waarom juist wel.
Als ik later de filmrecensie in het NRC lees, en definitief van mijn geloof in de term ‘kwaliteitskrant’  val omdat de recensent Sylvana daar beticht van ‘dat zij de man in kwestie verbaal alle hoeken van de kamer laat zien en Bij1 zo vermoedelijk niet snel boven die ene zetel uit komt.’ Oops.
De scene is visueel nog sterker dan hij enkel op woordniveau is omdat de zwartharige (van Marokkaanse, Turkse of Italiaanse komaf(?)) man die er naast staat niks zegt en zich duidelijk ongemakkelijk voelt.

Eigenlijk heb ik helemaal geen zin om het fenomeen witte man wederom aan te halen en al zeker niet te ‘demoniseren’ na het kijken van een film over een zwarte vrouw, maar ik kon halverwege bij het lezen van de recensie in het NRC, niet anders dan concluderen dat dit stuk wellicht wederom door een witte man geschreven was. Ik scrolde naar boven en had gelijk: Peter de Bruijn was de recensent. Lukt het NRC nou écht niet een witte vrouw of een man/vrouw van kleur te vinden die deze film zou kunnen recenseren? Dat terwijl o.a. Clarice Cargard er werkt?
Het valt me op met meerdere items over racisme in het NRC trouwens. Zoals in het NRC van vandaag bijvoorbeeld waar hetzelfde gebeurt als in een krantekop beweert wordt: Pestgedrag Pro Pieters is uitdagen geen racisme.

2. DE WITTE MAN WEL
Het is dan ook fijn dat Ingeborg Jansen dit fenomeen later ook duidt in de Doctalk die ik na de film keek als zij vertelt dat de omroep haar vroeg waarom alle (politieke) journalisten in de film witte mannen zijn en zij niet anders kon dan zeggen: zo is het, ze zijn allemaal wit. Prachtig ook Ingeborg’s eerlijke antwoord over haar editor die kritischer was over Sylvana dan zijzelf was en hoe ze al monterend concludeerden dat hij ook die ‘witte man’ was.
Terug naar de NRC-recensie waarin later gezegd wordt: ‘Veel ruimte voor politieke ideeën en achtergronden biedt zo’n hyper-persoonlijk format niet.’ Iets wat in de Doctalk die ik later keek ook door de filmmaker wordt bevestigd.
Een gemiste kans vind ik omdat de mannen en vrouwen die Sylvana volgen op de lijst van Bij1 allen van genoeg kaliber en inhoud zijn om juist Simons’ visie te versterken. Jazie Veldhuyzen, Anja Meulenbelt en So Roustayar komen mij te zijdelings in beeld. Een iets meer inhoudelijke scoop van de mensen om haar kan – zoals bijvoorbeeld te zien is in de documentaire Macron, les coulisses d’une victoire over de Franse president – nóg beter laat zien waar de visie van de hoofdpersoon om gaat dan dat de camera de gehele tijd louter op de hoofdpersoon blijf gericht.
Erg fijn is de scene waarin Jazie Sylvana zijn mening geeft over de keuze niet in debat te gaan met de Partij voor Democratie en toelicht dat hij vindt dat dit juist het moment was geweest om uit te leggen waarom ze dat niet doen.
Anja Meulenbelt schittert op het moment dat ze de deur dichtgooit en Sylvana feedback geeft na een debat, maar wordt door de vele aanmoedig- en omhels-shots naar mijn mening iets te veel als moeder-karikatuur/steunpilaar neergezet. Jammer dat ze weinig/nagenoeg niet sprak…En een powerman als So Roustayar had ik ook graag inhoudelijk aan het woord gehoord of aan het werk gezien over zijn keuze voor Sylvana. Juist de eenheid, hoop en kracht van Bij1 hadden het beeld van de hoofdpersoon kunnen versterken. Niet omdat Sylvana Simons op zichzelf niet krachtig genoeg is, want zij is een prachtige, slimme, strijdende vrouw die vecht voor de zaak én er dus in slaagt eenheid en verbinding om zich heen te creëren.
Verwoorden waarom en hoe zij dat doet door de anderen had de film nog sterker kunnen maken, denk ik.
Deze film is eigenlijk juist exemplarisch van hoeveel er op Sylvana’s schouders alleen terecht komt…
Nogmaals: de docu over Macron is een parel van een film als het om dat evenwicht gaat.
(maar dat is wel een witte man natuurlijk, met een zwarte vrouw naast hem die zijn campagne aanstuurde btw).

3. DE EMOTIES DIE DE ZWARTE VROUW TEWEEG BRENGT
Sylvana Simons is een uitgesproken vrouw en dat roept felle emoties op, zegt Chris Kijne aan het begin van de Doctalk die ik na het kijken van de film bekeek.
Ook vraagt Chris zich af: ‘Hoe maak je een evenwichtige film over iemand die zulke sterke emoties oproept? En hoe dat nou komt dat ze zoveel emoties oproept.
Mijn antwoord is dat het nog steeds niet geaccepteerd wordt als vrouwen verbaal vaardiger zijn dan mannen.
En al helemaal niet als zwarte vrouwen dat zijn. Laten we het beestje bij de naam noemen zoals Maya Angelou zegt: ‘The black female is the lowest in the totem pole.’.
De eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik de titel problematisch vond (en blijf vinden) alhoewel ik door de film begreep dat het Sylvana’s eigen woorden waren. Fijn dan ook dat Ingeborg zegt: ze is geen diva en geen demon voor mij. Daarbij vraag ik me wel af als collega-filmmaker waarom je dan juist die titel kiest?
Mijn probleem met de titel is dat ik die seksistisch en racistisch blijf vinden omdat het in niemand zijn hoofd zou opkomen die vraag te stellen bij vrijheidsstrijders en burgerrechtenactivisten als Martin Luther King, de Dalai Lama, Thich Nhat Hanh, Harvey Milk of Nelson Mandela. Het is de neerslag van de mening en blik van wit Nederland.
Zodoende neemt Sylvana die woorden in de mond om te vertellen wat er gebeurt. Jammer dat dat dan de titel wordt, meen ik. Dat is enkel hoe een witte meerderheid haar misschien ziet en bestempelt.
De zwarte vrouw mag een sexy diva zijn (zie Tina Turner, Josephine Baker, Beyoncé) maar als ze de ander te slim af is en niet pleased en dus gevaarlijk wordt, dan wordt het lelijk en wordt ze als een zwarte heks of demon afgeschilderd. (zie Venus Williams) Ik, als zwarte vrouw, zie de gehele film voornamelijk een zwarte, sterke, kwetsbare, zeer mondige, veerkrachtige en intelligente vrouw die me trots maakt.
Maar mijn perspectief is dan ook anders.

4. TONE OF VOICE (spreken in het openbaar)
Omdat ik de film én de Doctalk keek is het een heel helder voorbeeld de manier van praten van maker Ingeborg te vergelijken met die van Sylvana. Niet om Ingeborg af te zeiken, maar om te duiden wat geaccepteerd en gewenst is.
Ingeborg praat met zachte stem, non-verbaal met veel verzachtende gebaren, oogopslag en ronde handgebaren en zet bijna achter elke zin een vraagteken. Sylvana daarentegen is een zeer uitgesproken spreker, die op geen enkele manier twijfel of weifeling in haar zinsbouw toont. Achter al haar zinnen volgt een duidelijk punt (soms zelfs een uitroepteken) en haar lichaamstaal is ook niet excuserend of weifelend. Integendeel.
Opmerkelijk toch dat dit – zoals Ingeborg zegt – bij mannelijke politici nooit een onderwerp is.
Bij witte, vrouwelijke politica als Merkel wel. Maar bij zwarte vrouwen is het een dealbreaker, blijkt.

5. JANE VERSUS SYLVANA (of hoe van een entertainment-ster niet geaccepteerd wordt dat ze inhoud heeft)
Vorige week zag ik de documentaire over Jane Fonda en eigenlijk is de manier waarop zij gedemoniseerd is ten tijde van de Vietnam-oorlog van hetzelfde soort seksistisch verweer. Hetzelfde geldt voor Winnie Mandela weet ik, maar die film heb ik helaas zelf nog niet kunnen zien. (wordt vervolgd dus).
In mijn vorige blog schreef ik ook al over de reacties van mijn (witte) vriendinnen op Sylvana en wat dat met me deed.
Vandaag kreeg ik goede berichten over Sylvana’s film op de app als: ´Genuanceerder, dank!’ en ‘Was onder de indruk van haar openheid, eerlijkheid en power! En dan is ze ook nog zichzelf en beeldschoon as you my dear’.
Natuurlijk ben ik dan gevleid in eerste instantie want Sylvana ís een powervrouw van hier tot ginder. Maar later zakt het compliment en blijf ik toch achter met het feit dat die vergelijking niet gemaakt wordt na het kijken van de documentaire over Jane Fonda. De vriendin die het compliment maakt, bedoelt het goed. Maar tegelijkertijd word ik in het hokje zwart, open, eerlijk, power geplaatst. Prima. – Maar het blijft soms lastig dat de andere partij zich er niet bewust van is en zich aangevallen voelt als ik er iets van zeg. Ik ben dus dan zo iemand die het tegenantwoord aankleedt met emoji’s van hartjes, licht en liefde. Ik ben bang om mijn vrienden te kwetsen.
Wat ik bewonder aan Sylvana is dat ze dat in de manier waarop zij praat niet doet. Ze nuanceert haar boodschap niet met pleasegedrag. Ze spreekt haar gesprekspartners even streng toe als ze zichzelf onder handen neemt.
En dat – blijkt maar weer – wordt van zwarte vrouwen niet geaccepteerd.
Bij de voortiteling hield ik mijn hart een beetje vast toen ik de lijst van de (nagenoeg) volledig witte crew zag. Naar mijn mening is dat het probleem van de blik in Nederland. De recensies, portretten en mening die we lezen en zien in de media wordt 9 van de 10 keer geformuleerd door een witte man. De meevaller hier was dan gelukkig dat Ingeborg Jansen een witte vrouw is. En haar geluidsvrouw ook.
Dit geheel volgens de intersectionaliteit die Simons ook zo aan het hart gaat.
Voor wie de term niet kent: kruispuntdenken.
Voor wie een eenvoudige uitleg zoekt omdat het niet helemaal aankomt zoals bij interviewer Bert in de film :

Tot zover mijn analyse van het verweer waarmee Sylvana te maken heeft.
En als dat meer in ons algemene denken zou doordringen zou een recensent van deze film zoals de NRC-recensent echt nooit meer kunnen of durven opschrijven:

‘Wat Simons precies wil bereiken met BIJ1 blijft onduidelijk. We horen haar tijdens een debat verklaren dat ze alles wil aanvliegen met de intersectionele blik. Daar word je niet zoveel wijzer van.’

[de NRC recensie ]

Geef een reactie